„Mam blokadę językową.”
To jedno z najczęstszych zdań, jakie słyszałam od osób rozpoczynających naukę języka niemieckiego.
Najczęściej opisują to w podobny sposób:
„Kiedy czytam albo słucham – rozumiem. Ale gdy mam coś powiedzieć, nagle brakuje mi słów.”
Przez lata również posługiwałam się określeniem „blokada językowa”. Z czasem jednak zaczęłam zauważać, że bardzo często za tym pojęciem kryją się konkretne trudności językowe, które można rozpoznać i nad którymi można skutecznie pracować.
To ważna różnica. Bo sposób, w jaki rozumiemy problem, wpływa na to, jak próbujemy go rozwiązać.
Dlaczego jest to tak ważne? Ponieważ sposób, w jaki rozumiemy problem, wpływa na sposób, w jaki próbujemy go rozwiązać. Jeśli błędnie interpretujemy przyczynę trudności, możemy sięgać po rozwiązania, które okazują się niewystarczające.
Osoby uczące się języków, aby „przełamać blokadę” starają się regularnie dużo czytać i słuchać, oglądać seriale i ogólnie konsumować różnego rodzaju treści w języku obcym.
Wszystkie te działania mogą wspierać naukę języka. Problem pojawia się wtedy, gdy traktujemy je jako lekarstwo na trudność, której prawdziwa przyczyna leży gdzie indziej.
Choć niepowodzenia w próbach komunikacji z pozoru mogą wskazywać wyłącznie na stres lub lęk, np. przed oceną, w mojej ocenie często stoją za tym inne mechanizmy.
1. Brak znajomości struktur potrzebnych do budowania wypowiedzi
Jedną z trudności, jakie zidentyfikowałam jest brak znajomości lub przyswojenia struktur językowych.
Uczeń często rozumie bardziej zaawansowane konstrukcje gramatyczne podczas czytania lub słuchania, ale nie potrafi spontanicznie użyć ich w rozmowie. Nawet jeśli podstawowe struktury gramatyczne zostały już opanowane, w codziennej rozmowie bardzo często potrzebujemy konstrukcji bardziej złożonych lub po prostu innych niż te, z którymi spotykamy się w podręcznikach.
Dla lepszego zrozumienia podam przykład:
Wenn ich gewusst hätte, dass du Geburtstag hattest, hätte ich dich sicher angerufen.
Gdybym wiedział, że miałaś urodziny, na pewno bym zadzwonił.
Wiele osób potrafi zrozumieć takie zdanie napisane w języku, którego się uczą, ale nie jest w stanie samodzielnie go zbudować podczas rozmowy.
Oczywiście jest to przykład stosunkowo zaawansowany. W praktyce jednak właśnie takie zdania często pojawiają się w codziennych rozmowach. Nic więc dziwnego, że osoba ucząca się rozumie je podczas czytania, ale nie potrafi spontanicznie zbudować ich samodzielnie. Często uczniowie sami sobie rzucają takie wyzwania nie potrafiąc uprościć swoich wypowiedzi. Warto zwracać na to uwagę, by zwłaszcza na początkowym etapie budować prostsze konstrukcyjnie zdania.
Ich wusste nicht, dass du Geburtstag hattest. Sonst hätte ich dich angerufen.
2. Brak automatyzacji i aktywnego użycia języka
Wielu uczniów potrafi po chwili namysłu zapisać zdanie, które chce powiedzieć, albo przypomnieć sobie potrzebne słowo, jednak zarówno to słownictwo jak i struktury nie są utrwalone i zautomatyzowane.
Wiele osób dysponuje szeroką bazą tzw. słownictwa biernego, czyli takiego, które jest rozpoznawane przez nich podczas czytania lub słuchania, ale trudnym do wydobycia w trakcie spontanicznej rozmowy. Brak regularnego, aktywnego używania języka sprawia, że nie dochodzi do automatyzacji. Uczeń rozumie dane słowo lub strukturę, ale w momencie rozmowy nie jest w stanie sięgnąć po nie wystarczająco szybko.
Podobnie przebiega rozwój mowy u dziecka. Zanim zacznie ono swobodnie mówić, przez wiele miesięcy słucha, obserwuje i stopniowo buduje swój system językowy. Dopiero wielokrotne używanie tych samych słów i struktur prowadzi do ich automatyzacji.
To, co warunkuje gwałtowny przyrost słownictwa to ciągła ekspozycja oraz ćwiczenia – dziecko słucha i powtarza, przez kolejne lata dochodzi w tym do perfekcji. Czy to cud. W pewnym sensie tak. Ale w praktyce to ciągła ekspozycja, praktyka i automatyzacja. Nasze mózgi dążą do automatyzacji, a gdy uda im się to zrobić, są gotowe na automatyzacje kolejnych zadań (od leżenia i ruszania rączkami do chodzenia i jazdy na rowerze). Tutaj na razie się zatrzymajmy i wróćmy do osoby uczącej się języka obcego, czyli takiej, która nie ma możliwości całymi dniami ćwiczyć swoich umiejętności komunikacyjnych w języku obcym.
Problem osoby uczącej się języka obcego kilka godzin w tygodniu często nie polega wyłącznie na lęku przed mówieniem. Bardzo często jej system językowy nie został jeszcze wystarczająco utrwalony i zautomatyzowany.
3.Niedostateczny zasób słownictwa
Kolejną trudnością, z którą często spotykam się w pracy z uczniami, jest niedopasowanie słownictwa do ich rzeczywistych potrzeb komunikacyjnych.
Bardzo często uczymy się bowiem podstawowych słów związanych z daną kategorią — takich, które pojawiają się w podręcznikach i ćwiczeniach. Są to słowa potrzebne i często używane, jednak same w sobie nie wystarczają do swobodnego funkcjonowania w języku.
Przyjrzyjmy się dla przykładu jednemu z tematów, który pojawia się stosunkowo wcześnie, jeśli chodzi o naukę, a mianowicie jedzenie.
Uczymy się słów takich jak: chleb, mleko, masło, ser, jabłko.
Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy chcemy opowiedzieć o tym, co właśnie ugotowaliśmy, albo chociażby o własnym śniadaniu.
Nagle okazuje się, że brakuje nam słów takich jak: owsianka, jajecznica, omlet, twarożek, płatki owsiane, szczypiorek…
W efekcie część osób choć posiada nie mały zasób słownictwa, zaczyna mówić o tym, co potrafi nazwać, a nie o tym, co rzeczywiście chciałaby powiedzieć. Inni natomiast milkną poszukując najprawdopodobniej nigdy nieprzyswojonego słowa, a następnie całkowicie się wycofują, ponieważ nie potrafią wyrazić własnych myśli.
I właśnie tutaj pojawia się bardzo ważna kwestia: to, co nazywamy „blokadą”, często okazuje się po prostu brakującą kompetencją językową.
Podobnie dzieje się w wielu innych obszarach.
Uczeń potrafi powiedzieć:
„Lubię czytać książki.”
Jednak gdy rozmowa schodzi na książkę, którą właśnie czyta, nagle okazuje się, że brakuje mu słów potrzebnych do opisania fabuły, bohaterów czy własnych przemyśleń.
Dlatego warto, aby uczeń – przy wsparciu lektora – świadomie identyfikował obszary słownictwa, które są mu naprawdę potrzebne.
To jedynie przykłady pokazujące pewien mechanizm.
Nawet bogaty zasób słownictwa nie wystarczy, jeśli nie obejmuje tematów, które są dla nas ważne. Trudno swobodnie rozmawiać o swojej pracy, zainteresowaniach czy codziennym życiu, gdy nie znamy słów, których naprawdę potrzebujemy.
Dlatego nauka języka nie powinna ograniczać się wyłącznie do materiału zawartego w podręczniku. Warto traktować go jako punkt wyjścia i stopniowo uzupełniać słownictwo o wyrażenia związane z własnym życiem i doświadczeniami.
Oczywiście wiele brakujących słów można zastąpić opisem i taka umiejętność również jest niezwykle cenna. Jeżeli jednak przez dłuższy czas nie potrafimy mówić o sprawach, które są dla nas ważne, pojawia się frustracja. Z czasem może ona przerodzić się w napięcie i lęk przed mówieniem. W takim ujęciu blokada językowa nie zawsze jest przyczyną trudności. Bardzo często jest ich konsekwencją.